2026-yil 2-iyul. Toronto. Jahon chempionatining 1/32 finali. Hakam penalti nuqtasini ko’rsatadi. Oltmish sakkizinchi daqiqa: Xorvatiya oldinda, Portugaliyaning nafasi tugayapti. Qirq bir yoshli odam to’pni olib nuqtaga qo’yadi. Bu uning so’nggi jahon chempionati; buni hamma biladi, hammadan ham ko’proq o’zi biladi.
Kamera yuzini yirik planga oladi. Tasvir milliardlab ekranga uzatilyapti. Va shu lahzada hech kim eshitmasligi kerak bo’lgan narsa yuz beradi: odamning lablari qimirlaydi. Ikki marta, juda qisqa. Ovoz emas: pichirlash. Ovozdan oldingi narsa. Keyin yugurib tepadi, to’p to’rda, Portugaliya o’yinni 2:1 qilib oladi.
Bir necha soat ichida dunyo golni muhokama qilishni to’xtatdi. Endi dunyo o’sha ikki bo’g’in qaysi tilda ekanini talashardi. Arabzabon internet qaynab ketdi: “Bismillah” dedi, ikki marta. Portugaliyada boshqalar e’tiroz bildirdi: u o’z tilida, yillar davomida qilganidek, o’ziga dalda berayotgan edi. Labdan o’qiydiganlar chaqirildi. Video sekinlashtirildi, kadrlar kattalashtirildi, ovozlar filtrlandi. Saudiya Arabistonida o’tkazgan yillari dalil sanaldi. Hech kim aniq bilolmadi. Hech kim haligacha ham bilmaydi.
Avval o’sha jumla u yerga nega kelganini so’raylik. Chunki u yerda bir jumla bor; bu tasodif emas.
Antropolog Bronislav Malinovskiy bundan yuz yil avval Trobriand orollarida bir narsani payqadi. Mahalliy aholi lagunada baliq tutganda hech qanday duo qilmasdi. Suv sayoz, dengiz tinch, mahorat yetarli; baliq keladi. Ammo o’sha odamlar ochiq dengizga chiqqanida marosim ustiga marosim qilardi. Malinovskiy chiqargan qoida sodda edi: Inson mahorati yetgan joyda mahoratiga tayanadi; mahorat tugaganda, tasodif boshlangan joyda, duo qiladi.
Penalti nuqtasi ochiq dengizdir. Tarixda eng ko’p gol urgan odam o’sha yerda turadi. Va dunyoning butun statistikasi unga bitta gapni aytadi: penaltilarning taxminan to’rtdan uch qismi golga aylanadi. Demak, ming gol urgan bo’lsang ham, u yerda to’rtdan birlik jarlik bor va o’sha jarlik sening mahoratingni tanimaydi. Darvozabon o’ngga ham sakrashi mumkin, chapga ham; oyog’ing toyishi mumkin; to’p shtangaga ham tegishi mumkin.
Bir matn bor. Malinovskiydan o’n uch asr avval yozilgan. Ammo u tasvirlash bilan cheklanmaydi; ayblaydi. Qur’on dengizdagi kemani hikoya qiladi: Ular qachon kemaga minsalar, Allohga (Uning yolg'iz O'ziga) ixlos qilgan hollarida duo qilurlar (iltijo qilurlar). Bas, qachonki U ularga quruqlikka (najotga) chiqishga najot bersa, endi ular (Yaratganga shirk keltirib) shirk keltiradilar. (Ankabut surasi, 65-oyat). Malinovskiy aytadi: inson xavf ichida duo qiladi. Oyat aytadi: ha. Keyin esa unutadi. Stadion dengizdir. Muammo u yerga chiqqanlarning duo qilishida emas. Muammo shundaki, quruqlikka qadam bosishimiz bilan hammamiz unutamiz.
Xo’sh, u pichirlash kimniki? Fransuz sotsiologi Marsel Moss umri davomida tugatolmagan bir dissertatsiya ustida ishladi; mavzusi duo edi. Yetib borgan joyi shu bo’ldi: duo insonning qo’lidan keladigan eng shaxsiy va ayni paytda eng ijtimoiy ishdir. Chunki eng yolg’iz lahzasida ham inson o’zi o’ylab topmagan jumlalarni ishlatadi. U so’zni unga kimdir o’rgatgan: bir ona, bir ustoz, bir jamoadosh, bir shahar, Riyodda o’tgan yillar. Hech kim duosini noldan yozmaydi; har kim meros bo’lib kelgan jumlani o’z qo’rquvi bilan to’ldiradi. Ronalduning labidagi ikki bo’g’in, qaysi biri bo’lmasin, unga boshqalardan keldi. Eng shaxsiy on eng omonat so’zlar bilan kechadi.
Kyerkegorning bir gapi bor: duo Xudoni o’zgartirmaydi, duo qiluvchini o’zgartiradi. Duoning asl ishi ichkarida kechadi: qo’rquv o’rnini tavakkul egallaydi. Odam yugurdi va tepdi. Nima degan bo’lsa, dedi. Ammo bizga demadi. Uni duo qilgan ham shu edi.
Duo senga aytilmagan so’zdir.
Abdukarim Mirzayev kundaliklaridan